Facebooktwitter

paraliahttp://www.avgi.gr

Του Χάρη Κωνσταντάτου 

Στις 12 Απριλίου πραγµατοποιήθηκε ανοιχτή διαβούλευση του ΣΥΡΙΖΑ-ΕΚΜ µε θέµα «ΧωρικόςΣχεδιασµός και Αναπτυξιακή Στρατηγική στον Τουρισµό». Στη συζήτηση ερευνητές και εκπρόσωποι του κλάδου ανέλυσαν πρόσφατες εξελίξεις και κατέθεσαν προτάσεις για µια νέα στρατηγική τουριστικής ανάπτυξης. Στις εισηγήσεις, ξεχωρίσαµε κοινές διαπιστώσεις και ιδιαίτερες εµφάσεις για τις κατευθύνσεις στον τουρισµό σε σχέση µε τη χωροταξική και περιβαλλοντική πολιτική της αριστεράς.

Τουρισµός… από το παρελθόν

Βασική διαχρονική αδυναµία του τουριστικού τοµέα στην Ελλάδα αποτελεί η ανεπάρκεια του δηµόσιου συστήµατος χωροταξικού σχεδιασµού. Οι πραγµατικές επιλογές αφέθηκαν στις δυνάµεις της αγοράς – και ιδιαίτερα στους πολυεθνικούς tour operators οι οποίοι, ελέγχοντας το 80% του κλάδου, διαµόρφωσαν όρους ζήτησης και προσφοράς «στα µέτρα τους»: Τουρισµός επικεντρωµένος σε λίγους προορισµούς, µε «οµαδικό» χαρακτήρα και συρρικνωµένος χρονικά τους καλοκαιρινούς µήνες.

Το κυρίαρχο µοντέλο τουρισµού που εµπεδώθηκε µε έναν ιδιαίτερο τρόπο και στην Ελλάδα –και σε άλλες χώρες της Μεσογείου– έχει σηµαντικές επιπτώσεις: Οδήγησε σε πολώσεις µεταξύ υπερ-ανεπτυγµένων και «υπανάπτυκτων» τουριστικά περιοχών – αν και ακόµα και στους δηµοφιλείς προορισµούς η τουριστική δραστηριότητα περιορίζεται «στα 300 µ. από την ακτή»… Σε αυτό το µοντέλο, ο τουρίστας δεν είναι πια «περιηγητής»: µένει καθηλωµένος στα στενά χωρικά και χρονικά όρια που θέτουν τα «πακέτα» και οι µαζικές µονάδες. Κυριαρχεί, δεν φιλοξενείται στο χώρο.

Ο µαζικός τουρισµός καταναλώνει υπέρµετρα πόρους και επιβαρύνει το φυσικό περιβάλλον δηµιουργώντας ιδιαίτερα διαχειριστικά προβλήµατα, σε συγκεκριµένες περιοχές και περιόδους: άναρχη οικιστική επέκταση, συγκρούσεις χρήσεων γης, σπατάλη και ελλείψεις νερού και ενέργειας, ειδικές ανάγκες διαχείρισης αποβλήτων. Έχει οδηγήσει συγκεκριµένες περιοχές σε παραγωγική εξάρτηση από την τουριστική «µονοκαλλιέργεια».

Οψεις µνηµονιακής απορρύθµισης

Από το 2010 έχουν υπάρξει πολλές κυβερνητικές αποφάσεις µε στόχο την προώθηση µεγάλης κλίµακας τουριστικών επενδύσεων. Πρόκειται για µέτρα κατάργησης κάθε περιβαλλοντικού και χωροταξικού περιορισµού και δηµόσιας διαδικασίας ελέγχου: Δηµόσια ακίνητα αποδίδονται για αξιοποίηση µε ειδικό πολεοδοµικό καθεστώς. Νοµιµοποιούνται πολεοδοµικές αυθαιρεσίες σε τουριστικές εγκαταστάσεις. Ενισχύονται µεγάλης κλίµακας «οργανωµένες» επενδύσεις (σύνθετα τουριστικά καταλύµατα, παραθεριστικά τουριστικά χωριά, ιδιωτικές πολεοδοµήσεις, οργανωµένοι υποδοχείς, ΠΟΤΑ κ.λπ.). Δίνονται προνοµιακοί όροι πρόσβασης των επενδυτών στις δασικές εκτάσεις και τον αιγιαλό. Επιβάλλεται ένα απορρυθµισµένο πλαίσιο για τον καθορισµό όρων χρήσης γης, πολεοδόµησης και λειτουργίας των επιχειρήσεων. Παράλληλα, δροµολογείται η παγίωση στο νέο ειδικό χωροταξικό του τουρισµού (που αναθεωρεί το, παρόµοιας κατεύθυνσης, ισχύον από το 2009), των αντιπεριβαλλοντικών και αντικοινωνικών µνηµονιακών κατευθύνσεων.

Πρόκειται για µια βίαιη (ανα)παραγωγή ενός µοντέλου συγκεντρωτικά ελεγχόµενου τουρισµού, που οξύνει τις χωρικές και κοινωνικές πολώσεις και (συνεχίζει να) καταστρέφει πολύτιµα φυσικά αποθέµατα και τόπους. Επιπλέον, δηµιουργεί κτηµατοµεσιτικές «φούσκες», εξαρτάται απόλυτα από µη προβλέψιµες τάσεις και επιλογές της πολυεθνικής τουριστικής βιοµηχανίας και προσφέρει επισφαλείς θέσεις εργασίας.

Η κυβερνητική/τροϊκανή πολιτική για τον τουριστικό κλάδο είναι αλληλένδετη µε την αποσάθρωση συνολικά του συστήµατος (νοµοθεσίας, υπηρεσιών) δηµόσιου σχεδιασµού και περιβαλλοντικής αδειοδότησης. Ιδιαίτερα στη χωροταξία, οι νεοφιλελεύθερες στρατηγικές αποτυπώνονται και στην υποβάθµιση του τοπικού – εθνικού χωροταξικού επιπέδου προς όφελος των ειδικών χωροταξικών πλαισίων, τα οποία αντανακλούν τα κυρίαρχα συµφέροντα συγκεκριµένων οικονοµικών τοµέων (τουρισµός, υδατοκαλλιέργειες, ΑΠΕ, εξορύξεις). Η χωροθέτηση των διάφορων –συχνά αλληλοσυγκρουόµενων– δραστηριοτήτων θα εναπόκειται στη «διακριτική ευχέρεια» των επενδυτών και των πολιτικών τους διαµεσολαβήσεων, µε τις τοπικές κοινωνίες να παρακολουθούν παραγκωνισµένες.

Τουρισµός µε/ για την κοινωνία

Στις ιδιαίτερες συνθήκες που διαµορφώνει η πολύπλευρη κρίση, χρειάζεται να επανεξετάσουµε βασικές παραµέτρους της συζήτησης για την τουριστική ανάπτυξη. Μεταξύ ερευνητών και επαγγελµατιών του τουρισµού υπάρχει σχετική συµφωνία στις γενικές διαπιστώσεις και αρχές ενός «βιώσιµου» µοντέλου τουριστικής ανάπτυξης.

Ωστόσο, δεν θα πρέπει να παραγνωρίζεται το σύνθετο πλέγµα των διαστρωµατώσεων στην ελληνική κοινωνία, αλλά και στον κλάδο του τουρισµού. Είναι αναγκαίο οι θέσεις να εξειδικευτούν και να ανοίξουν µέτωπα σε συγκεκριµένα συµφέροντα που σήµερα κυριαρχούν στην τουριστική οικονοµία.

Στον αντίποδα των σηµερινών αδιεξόδων, µια «νέα κουλτούρα» (στρατηγική/ πρότυπο) για τον τουρισµό θα επιδίωκε πρωτίστως να εµπεδώσει διαδικασίες δηµοκρατίας, αναδιανοµής και περιβαλλοντικής-χωρικής δικαιοσύνης στις λειτουργίες του τοµέα. Κοινά διαπιστωµένα προβλήµατα και ζητούµενα, όπως η άµβλυνση της εποχικότητας, η αναβάθµιση της ποιότητας των τόπων-προορισµών, η ανάπτυξη υπηρεσιών τουρισµού υψηλής προστιθέµενης αξίας, η µετεξέλιξη των σηµερινών δοµών «οµαδικού» τύπου, αντιµετωπίζονται µε ιδιαίτερο τρόπο από µια αριστερή προοπτική.

Μια νέα κουλτούρα για τον τουρισµό θα επιδίωκε, στοχεύοντας στην περιφερειακή κοινωνική συνοχή, τη µεγαλύτερη διάχυση των αποτελεσµάτων –θετικών και αρνητικών– του τουρισµού και θα πρότεινε µηχανισµούς για την αναδιανοµή των ωφελειών και το δικαιότερο επιµερισµό των ζηµιών των τουριστικών επενδύσεων, τόσο σε υπερ-τοπικό επίπεδο, όσο και στο εσωτερικό των τοπικών κοινωνιών. Σε συνδυασµό µε µια αντίστοιχη πολιτική µεταφορών, στόχος επίσης θα ήταν η διεύρυνση των «προορισµών» και η συµπερίληψη µεγαλύτερων γεωγραφικών περιοχών ως «τόπων τουρισµού» (και όχι στενά «τουριστικών τόπων»).

Στο επίκεντρο τίθενται επίσης η προστασία του φυσικού και πολιτισµικού περιβάλλοντος, η εξοικονόµηση πόρων, η ανάδειξη της ποιότητας (και όχι της ποσότητας), η βελτίωση των συνθηκών ζωής των τοπικών κοινωνιών και των εργαζοµένων. Προωθούνται συνεργασίες που αξιοποιούν το τοπικό παραγωγικό δυναµικό, µορφές κοινωνικής οικονοµίας όπως οι συνεταιρισµοί και η σύνδεση του τουρισµού µε καινοτόµες δραστηριότητες της αγροτικής παραγωγής και µεταποίησης. Πρόκειται για µια προσέγγιση που συνδέει την τουριστική προσφορά µε την εγχώρια παραγωγή και δηµιουργεί συνθήκες ώστε οι τουριστικές υπηρεσίες να διαµορφώνουν, και όχι απλά να αντανακλούν τη ζήτηση.

Σχεδιασµός ως συνθήκη ανάπτυξης

Ένα αριστερό πολιτικό σχέδιο για τον τουρισµό σχετίζεται µε την εφαρµογή συνολικότερης περιφερειακής αναπτυξιακής πολιτικής και αρχών δηµόσιου σχεδιασµού. Θα δίνει έµφαση στην «από τα κάτω» λήψη αποφάσεων των τοπικών κοινωνιών λ.χ. για τα είδη των επενδύσεων, για το βαθµό κορεσµού (τη «φέρουσα ικανότητα») των περιοχών, για το «µείγµα» οικονοµικών δραστηριοτήτων που µπορεί να ανεχθεί και να υποστηρίξει ένας τόπος, για τα σηµεία µη-περαιτέρω «αποδεκτής αλλαγής».

Δεν µπορούµε να συλλάβουµε µε όρους γενικούς, φαινόµενα που έχουν εξαιρετικές επιλεκτικότητες και εξειδικεύσεις σε κάθε επίπεδο του χώρου. Η τοπικές συµµετοχικές και αντιπροσωπευτικές διαδικασίες και η θεσµική αναβάθµιση των περιφερειακών σχεδιασµών αποτελούν µηχανισµούς τροφοδότησης των χωροταξικών σχεδίων στρατηγικού επιπέδου (εθνικό, ειδικά), ώστε αυτά να αντιστοιχηθούν στις συγκεκριµένες προτεραιότητες και δυνατότητες των κοινωνικοοικονοµικών δρώντων.

Σήµερα ο δηµοκρατικός χωροταξικός σχεδιασµός βάλλεται, βρισκόµενος ταυτόχρονα στο επίκεντρο της µνηµονιακής λαίλαπας, αλλά στο παρασκήνιο του δηµόσιου ενδιαφέροντος. Έχει ίσως µεγαλύτερη σηµασία για τη µορφή που θα πάρει η παραγωγική ανασυγκρότηση, η εκ νέου επινόηση διαδικασιών επικοινωνίας και συνεργασίας µεταξύ του επιστηµονικού κόσµου, των φορέων πολιτών, των πολιτικών θεσµών και η κοινωνική αξιοποίηση της κριτικής και της συσσωρευµένης γνώσης και εµπειρίας.